سلنیوم، عنصری با علامت اختصاری Se، یک ماده ضروری برای بدن محسوب میشود. سلنیوم، تعداد زیادی از فرایندهای موجود در بدن را تحت تاثیر قرار میدهد. از طرفی، ترشح هورمون توسط غده تیروئید را کنترل کرده و از بدن در برابر استرس محافظت میکند. سلنیوم برای جلوگیری از ابتلا به انواع عفونتها در بدن، نقش دارد. در واقع میتواند عملکرد سیستم ایمنی بدن را تحت تاثیر قرار دهد.
برای تامین سلنیوم مورد نیاز بدن، تنها کافی است مواد غذایی حاوی این ماده را مصرف کنید. از جمله این مواد غذایی، آجیل برزیلی است. با این حال در صورت نیاز میتوانید از مکمل دارویی شامل سلنیوم نیز استفاده نمایید تا این ماده با ارزش را به بافتهای بدن خود برسانید.
بدن انسان در هر سنی، به مقدار مشخصی سلنیوم نیاز دارد. جدول زیر، مقادیر مورد نیاز برای بدن در سنین مختلف را نشان میدهد. در انتهای جدول میتوانید مقدار سلنیوم مورد نیاز بدن در دوران بارداری و شیردهی را نیز مشاهده کنید.
| سن | مقدار سلنیوم مورد نیاز بدن بر حسب میکروگرم |
| کمتر از ۶ ماهگی | ۱۵ |
| ۷ تا ۱۲ ماهگی | ۲۰ |
| ۱ تا ۳ سالگی | ۲۰ |
| ۴ تا ۸ سالگی | ۳۰ |
| ۹ تا ۱۳ سالگی | ۴۰ |
| بالای ۱۴ سالگی | ۵۵ |
| بارداری | ۶۰ |
| شیردهی | ۷۰ |
منابع حاوی سلنیوم
میزان سلنیوم موجود در یک غذا، تا حد زیادی به شرایط خاکی که آن غذا در آن رشد کرده است، بستگی دارد. با این حال، سلنیوم در برخی غذاها بیش از دیگر خوراکیها یافت میشود.
آجیل برزیلی
بعد از پاسخ به سلنیوم چیست باید منابع آن را بشناسید. آجیل برزیلی قویترین منبع سلنیوم است. در نتیجه نباید روزانه مقدار زیادی از آن را مصرف کنید. زیرا هر دانه آن حاوی ۹۵ میکروگرم سلنیوم است. این مقدار تقریباً دو برابر نیاز روزانه یک فرد عادی است. با این حال، هر فرد عادی میتواند روزانه تا ۴۰۰ میکروگرم سلنیوم دریافت کند. آجیل برزیلی که نوعی بادام محسوب میشود در کشور ما قیمتی حدود ۳ میلیون و پانصد هزار تومان به ازای هر یک کیلو دارد و مصرف بیش از حد آن ممکن است منجر به بروز علائم مسمومیت شود.
غذاهای دریایی
بیشتر غذاهای دریایی حاوی مقادیر زیادی سلنیوم هستند. در یک ماهی تن و ماهی سفید حدود ۹۲ میکروگرم از این ماده معدنی وجود دارد، در حالی که ساردین کنسرو شده حاوی ۴۵ میکروگرم سلنیوم است.
گوشت بدون چربی
گوشت منبع عالی بسیاری از مواد مغذی ضروری، از جمله سلنیوم است. یک سینه مرغ سرخشده میتواند تا ۳۵ میکروگرم سلنیوم داشته باشد. انواع گوشت گاو بدون چربی نیز میتوانند انتخاب خوبی برای رساندن سلنیوم به بدن باشند.
پاستا
مصرف پاستا راهی آسان برای قرار دادن سلنیوم در رژیم غذایی است. یک فنجان پاستای پخته شده ۳۶ میکروگرم سلنیوم دارد، در حالی که انواع غلات کامل تا ۵۰ میکروگرم سلنیوم خواهند داشت.
برنج
از آنجا که بیشتر برنجها بدون گلوتن هستند، میتوانند گزینه خوبی برای افرادی باشند که به گندم حساسیت دارند یا مبتلا به بیماری سلیاک هستند. هر فنجان برنج سفید پخته شده، حدود ۹ میکروگرم سلنیوم دارد. در حالی که یک فنجان برنج قهوهای، حاوی حدود ۱۵ میکروگرم سلنیوم است.
تخم مرغ
اکنون که میدانید سلنیوم چیست، تخم مرغ را در رژیم غذایی خود قرار دهید. یک تخم مرغ بزرگ میتواند حدود ۲۸٪ از نیاز روزانه سلنیوم شما را تامین کند. مقدار قابل توجهی از این مقدار، در زرده وجود دارد. اگر لازم است مراقب میزان مصرف کلسترول خود باشید، میتوانید فقط سفیده تخم مرغ را مصرف کنید. زیرا دارای حدود ۹ میکروگرم سلنیوم است.
بلغور جو دوسر
بلغور جو دوسر، یک منبع عالی سلنیوم است. شما میتوانید آن را به هر شکلی، مثلا در اسموتی یا به عنوان جایگزین آرد در غذاهای پخته شده استفاده کنید. یک فنجان بلغور جو دوسر فوری حاوی ۱۰ میکروگرم سلنیوم است، در حالی که جو دوسر خام تا ۲۳ میکروگرم سلنیوم دارد.
لوبیا پخته شده
لوبیا پخته شده یکی دیگر از محصولات گیاهی حاوی سلنیوم است که در هر فنجان از آن، حدود ۱۲ میکروگرم سلنیوم وجود دارد. لوبیا منبع خوبی از فیبر نیز هست، اما لوبیا کنسروی علاوه بر اینها، حاوی مقادیر زیادی سدیم است. پس مراقب مصرف آن باشید.
علائم کمبود سلنیوم چیست؟
معمولا کمبود سلنیوم در افراد سالم رخ نمیدهد. با این حال اگر فرد در منطقهای زندگی کند که مقدار سلنیوم خاک آن بسیار پایین بوده و رژیم غذایی او عمدتا از گیاهان منطقه خود باشد، ممکن است دچار کمبود سلنیوم شود. معمولا کمبود سلنیوم باعث بروز بیماری نمیشود، اما تغییرات بیوشیمیایی که ایجاد میکند، مخصوصا در افرادی که اغلب استرس دارند، منجر به بروز بیماری خواهد شد. از جمله این بیماریها، بیماری کاردیومیوپاتی (نوعی اختلال قلبی) است که بیشتر در زنان و کودکان رخ میدهد.
در راستای پاسخ به سلنیوم چیست، آشنایی با علائم کمبود آن ضروری است. همچنین کمبود سلنیوم ممکن است منجر به بروز نوعی آرتروز شود که در آن درد، تورم و از دست دادن حرکت مفاصل رخ میدهد. اینها علائم کمبود سلنیوم است که عمدتا در مناطق کم سلنیوم مانند چین، تبت و سیبری دیده میشود. کمبود سلنیوم تا حدی با ناباروری در مردان نیز مرتبط است. همچنین میتواند کمبود ید را تشدید کرده و خطر کمکاری تیروئید مادرزادی را در نوزادان به همراه داشته باشد.
فواید سلنیوم چیست؟
فواید کامل سلنیوم برای بدن، هنوز توسط دانشمندان در دست بررسی است اما در حال حاضر میتوان موارد زیر را به عنوان فواید این ماده بیان کرد.
فواید سلنیوم چیست؟ تقویت سیستم ایمنی بدن
عوامل زیادی وجود دارد که سلامتی انسان را به خطر میاندازد. از جمله این عوامل، ویروسها، باکتریها، انگلها و… هستند. سیستم ایمنی بدن با این عوامل مقابله میکند تا انسان را سالم نگه دارد. برای این منظور بایستی برخی مواد معدنی در بدن وجود داشته باشد تا سیستم ایمنی بتواند به کمک آنها، وظایف خود را به درستی انجام دهد.
یکی از مواد مورد نیاز سیستم ایمنی بدن، سلنیوم است. زیرا سلنیوم یک آنتی اکسیدان قوی است که منجر به کاهش استرس در بدن شده و التهاب را فروکش میکند. وجود مقدار مناسبی از این ماده معدنی در خون انسان، میتواند او را در مقابل عوامل آسیبزا حفظ کند؛ حتی برای جلوگیری از ابتلا به بیماریهایی مانند آنفولانزا و سرماخوردگی موثر است.
فواید سلنیوم چیست؟ جلوگیری از بروز بیماریهای قلبی
از جمله عواملی که منجر به بروز بیماریهای قلبی میشود، التهاب است. در پاسخ به سلنیوم چیست متوجه شدیم سلنیوم خاصیت آنتی اکسیدانی دارد و مصرف آن التهاب را کاهش میدهد. پس میتوان گفت این ماده معدنی، از بروز بیماریهای قلبی جلوگیری میکند.
فواید سلنیوم چیست؟ بهبود عملکرد غده تیروئید
سلنیوم منجر به بهبود عملکرد غده تیروئید میشود. در واقع اگر مقدار مناسبی از این این عنصر در بدن موجود باشد، فرد از دست اختلالات مربوط به غده تیروئید در امان است. تیروئید یکی از اندامهای بدن است که سطح سلنیوم در آن، بیش از دیگر اندامهاست. دلیل این امر، محافظت از این اندام توسط سلنیوم، در برابر آسیبهای ناشی از استرس است. غده تیروئید بر سوخت و ساز بدن تاثیر دارد و کمبود سلنیوم در آن، احتمال ابتلا به کمکاری تیروئید و اختلال در فرآیند سوخت و ساز بدن را افزایش میدهد.
فواید سلنیوم چیست؟ جلوگیری از ابتلا به سرطان
سلنیوم میتواند DNA را ترمیم کند. پس وجود آن در بدن برای پیشگیری از سرطان موثر است.سلنیوم، احتمال ابتلا به سرطان سینه، ریه، روده بزرگ و پروستات را کاهش میدهد.
دیگر خواص سلنیوم چیست؟
سلنیوم خواص دیگری نیز دارد که عدم توضیح آنها دلیل بر بیاهمیت بودن نیست. این ماده معدنی میتواند موارد زیر را انجام دهد:
- با تقویت حافظه، از زوال عقل و ابتلا به آلزایمر در پیری جلوگیری کند.
- علائم مربوط به بیماری آسم را کاهش دهد.
- از پیشرفت بیماری اچ آی وی جلوگیری کرده و شرایط بهتری را برای زندگی فرد مبتلا به این بیماری فراهم سازد.
- خطر سقط جنین را کاهش دهد.
- قدرت باروری در مردان را تحت تاثیر قرار دهد.
افرادی که در معرض خطر کمبود سلنیوم قرار دارند
اکنون که میدانید سلنیوم چیست باید با افرادی که در معرض خطر کمبود آن قرار دارند آشنا شوید. برخی از افراد بیش از دیگران در معرض خطر کمبود سلنیوم هستند. در واقع شرایط زندگی و بیماریهای زمینهای است که آنها را مستعد کمبود سلنیوم میکند.
ساکنین مناطقی که خاک آنها کمبود سلنیوم دارد
مقدار سلنیوم موجود در مواد غذایی، مخصوصا مواد غذایی گیاهی، به مقدار سلنیوم موجود در خاکی بستگی دارد که گیاه در آن رشد میکند. برخی از خاکها ذاتا با کمبود سلنیوم مواجه هستند. اگر افراد ساکن این مناطق از مواد غذایی بومی خود استفاده کنند و بخش اعظمی از رژیم غذایی آنها، گیاهان بومی منطقه باشد، در معرض خطر کمبود سلنیوم قرار خواهند داشت.
البته ما که در ایران زندگی میکنیم لازم نیست نگران این موضوع باشیم. زیرا معمولا خاک مناطق مختلف کشور ما دارای مقدار مناسبی سلنیوم است. به همین خاطر گیاهانی که در آن رشد میکنند حاوی این ماده معدنی هستند.
افراد دیالیزی
اگر فردی به صورت طولانی مدت تحت درمان همودیالیز قرار داشته باشد، مقدار سلنیوم موجود در بدن او، به طور قابل توجهی کاهش مییابد. زیرا فرایند همودیالیز، منجر به دفع مقداری از سلنیوم موجود در خون میشود. از طرفی چنین فردی دارای محدودیتهای در رژیم غذایی هستند. با اینکه مصرف مکمل حاوی سلنیوم میتواند سطح این ماده معدنی را در بدن افزایش دهد اما همیشه توصیه نمیشود. زیرا قواید این ماده برای بیماران دیالیزی ثابت نشده است.
افراد مبتلا به HIV
معمولا سطح سلنیوم در افرادی که مبتلا به بیماری HIV هستند، پایین است. این امر ممکن است به علت اسهال و عدم جذب باشد. در راستای درک سلنیوم چیست، آزمایشاتی انجام شده که نشان میدهد مصرف مکمل سلنیوم در افراد مبتلا به HIV میتواند از شدت بیماری و بستری شدن در بیمارستان جلوگیری کند. حتی میتواند تعداد سلولهای CD4 (نوعی گلبول سفید برای مبارزه با عفونت) را افزایش دهد.
افرادی که از راه وریدی تغذیه میشوند
معمولا افرادی که به صورت طولانی مدت از راه وریدی تغذیه میشوند، دچار کمبود سلنیوم خواهند شد. حال اگر سلنیوم به تغذیه وریدی آنها اضافه نشود، ممکن است دچار بیماری کاردیومیوپاتی و اختلال در عملکرد عضلات اسکلتی شوند.
تداخلات دارویی سلنیوم چیست؟
اگر سلنیوم به صورت قرصهای مکمل مصرف شود، ممکن است با داروهایEltrombopag و Dolutegravir تداخل داشته باشد.Eltrombopag ، دارویی است که برای کاهش غیر طبیعی پلاکتهای خون تجویز میشود. Dolutegravir نیز یک داروی ضد ویروسی است که معمولا برای مقابله با عفونت HIV تجویز خواهد شد. از دیگر داروهایی که ممکن است با سلنیوم تداخل داشته باشد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- داروهایی که با لخته شدن خون مقابله میکنند
- داروهای مخصوص کاهش کلسترول
- نیاسین (نوعی ویتامین B)
- وارفارین (نوعی داروی ضد انعقاد خون)
- داروهای آرامبخش
- داروهایی که برای جلوگیری از بارداری مصرف میشوند
موارد احتیاط در مصرف مکمل سلنیوم
با اینکه معمولا مصرف سلنیوم، مشکلی برای افراد ایجاد نمیکند اما مصرف آن در افرادی که دچار اختلالات گوارشی هستند بایستی با احتیاط صورت گیرد. علاوه بر این، افرادی که نارسایی کلیه دارند نیز باید در مصرف سلنیوم احتیاط کنند. در کل، قبل از مصرف این دارو با پزشک مشورت کرده و چنانچه مشکل یا شرایط خاصی دارید، آن را به پزشک اطلاع دهید.
عوارض مصرف زیاد سلنیوم چیست؟
در ادامه پاسخ به پرسش سلنیوم چیست، لازم است بدانید به همان اندازه که سلنیوم برای بدن مفید است، مصرف مقدار زیاد آن، برای بدن ضرر دارد. از جمله نشانههای وجود مقدار زیادی سلنیوم در بدن، استشمام بوی سیر در هنگام تنفس و احساس طعم فلز در دهان است. از دیگر نشانههای آن، شکننده شدن ناخنها و موی سر است. با وجود مقدار زیاد سلنیوم در بدن، حتی ممکن است ضایعات پوستی، اختلالات در سیستم عصبی، تهوع و استفراغ، اسهال، ایجاد لکه روی دندان و تحریک پذیری نیز رخ دهد. جدول زیر، حداکثر مقدار سلنیومی که هر فرد میتواند به طور روزانه دریافت کند را نشان میدهد:
| سن | مقدار مصرف مجاز روزانه سلنیوم بر حسب میکروگرم |
| زیر ۶ ماهگی | ۴۵ |
| ۷ ماهگی تا یک سالگی | ۶۰ |
| ۱ تا ۳ سالگی | ۹۰ |
| ۴ تا ۸ سالگی | ۱۵۰ |
| ۹ تا ۱۸ سالگی | ۲۸۰ |
| بالای ۱۹ سال | ۴۰۰ |
| بارداری و شیردهی | ۴۰۰ |
بهترین زمان مصرف مکمل سلنیوم
بهترین زمان مصرف قرص سلنیوم همراه با وعدههای غذایی اصلی از جمله ناهار و شام است. در زمان مصرف، حتما یک لیوان کامل آب بنوشید. مصرف سلنیوم در کنار غذا و همراه با وعدههای غذایی اصلی، خطر بروز عوارض جانبی را کاهش میدهد.
جمعبندی
سلنیوم یک ماده معدنی است که نقش مهمی در متابولیسم بدن و عملکرد غده تیروئید دارد. از طرفی از بدن در برابر آسیبهای ناشی از استرس محافظت میکند. از طرف دیگر، سیستم ایمنی بدن را تقویت کرده و زوال ذهن ناشی از افزایش سن را کاهش میدهد. حتی میتواند خطر بیماریهای قلبی را نیز کاهش دهد.
سوالات متداول
در ادامه پاسخ به سلنیوم چیست ۳ سوال رایج در مورد این ماده معدنی مطرح میشود.
آیا میتوان برای ریزش مو، سلنیوم مصرف کرد؟
بله، به شرط اینکه بیش از مقدار مجاز نباشد. هر فرد روزانه به ۵۵ میکروگرم از این ماده، برای درمان ریزش مو نیاز دارد اما معمولا مکملهایی با دوز ۱۰۰ تا ۲۰۰ میکروگرم تجویز میشود. در کل، حداکثر دوز مجاز روزانه 400 میکروگرم است.
مصرف سلنیوم چه عوارضی دارد؟
مصرف سلنیوم معمولا عارضه خاصی ندارد. البته به شرط اینکه بیش از حد مصرف نشود. در صورت مصرف بیش از حد، ممکن است فرد دچار تهوع، استفراغ، گیجی، درد عضلانی، قرمزی صورت و حتی ریزش مو شود.
آیا مصرف مکمل سلنیوم رایج است؟
اگر مواد غذایی حاوی این ماده معدنی را در طول روز مصرف میکنید، نیازی به مصرف مکمل آن نخواهید داشت. از جمله این مواد میتوان به تخم مرغ، غذاهای دریایی مانند ماهی تن و ماهی ساردین، سینه مرغ و… اشاره کرد.
