ترانگزامیک اسید (Tranexamic Acid) یکی از داروهای مهم و غیرهورمونی در کنترل خونریزیهای شدید است. این دارو با تثبیت لختههای خون، از خونریزی بیشازحد جلوگیری میکند و در شرایط خاصی مانند قاعدگیهای سنگین (منوراژی)، جراحیها، تروما یا برخی اختلالات انعقادی نقش حیاتی دارد. در ادامه با نحوه عملکرد، موارد مصرف، عوارض جانبی و نکات مهم هنگام مصرف ترانگزامیک اسید آشنا میشوید.
ترانگزامیک اسید چیست؟
ترانگزامیک اسید ترکیبی مصنوعی و مشتق از اسیدآمینه لیزین است که در گروه داروهای ضد فیبرینولیتیک قرار دارد. این دارو با جلوگیری از تجزیه لختههای خون، به توقف خونریزیهای غیرطبیعی کمک میکند.
ویژگی مهم آن، غیرهورمونی بودن است؛ یعنی برخلاف بسیاری از داروهای تنظیم قاعدگی، بر هورمونهای زنانه، تخمکگذاری یا چرخه پریود تأثیری ندارد.
به همین دلیل، ترانگزامیک اسید گزینهای مناسب برای زنانی است که نمیخواهند یا نمیتوانند از داروهای هورمونی (مانند قرص ضدبارداری) برای کنترل خونریزی استفاده کنند.
مکانیسم عمل ترانگزامیک اسید
در بدن ما برای جلوگیری از خونریزی، لختههایی از جنس فیبرین تشکیل میشود. بهصورت طبیعی، بدن پس از مدتی این لختهها را از بین میبرد تا جریان خون به حالت طبیعی بازگردد.
اما در برخی افراد، این فرایند تجزیه (که به آن فیبرینولیز گفته میشود) بیش از حد فعال است؛ در نتیجه لختهها خیلی زود از بین میروند و خونریزی طولانی یا شدید رخ میدهد.
ترانگزامیک اسید با مهار عملکرد آنزیمی به نام پلاسمین — که عامل اصلی تجزیه لخته است — مانع از تخریب سریع لختههای خون میشود.
به زبان سادهتر، این دارو به بدن کمک میکند لختههای طبیعی مدت بیشتری باقی بمانند تا خونریزی کنترل و متوقف شود.
مهمترین کاربردهای درمانی ترانگزامیک اسید
۱. درمان خونریزی شدید قاعدگی (منوراژی)
ترانگزامیک اسید یکی از مؤثرترین درمانهای غیرهورمونی برای کاهش خونریزی پریودهای سنگین است.
مصرف این دارو میتواند حجم خونریزی را بین ۳۰ تا ۶۰ درصد کاهش دهد و معمولاً فقط در روزهای خونریزی شدید (حداکثر ۵ روز) استفاده میشود.
این ویژگی، آن را برای زنانی که پریودهای طولانی و پرخون دارند، به گزینهای ایمن و مؤثر تبدیل کرده است.
۲. کاهش خونریزی پس از جراحیها یا تروما
در جراحیهای بزرگ (مانند قلب، مفصل یا مغز) یا صدمات شدید، تزریق وریدی ترانگزامیک اسید به پزشکان کمک میکند میزان خون از دسترفته کاهش یافته و نیاز به انتقال خون کمتر شود.
۳. کاربرد در دندانپزشکی و بیماران با اختلالات انعقادی
در بیماران مبتلا به هموفیلی یا مشکلات انعقاد خون، از محلول دهانشویه یا قرص ترانگزامیک اسید برای کنترل خونریزی پس از کشیدن دندان استفاده میشود.
این دارو با ایجاد لخته پایدار در محل زخم، مانع خونریزی مجدد میشود.
۴. خونریزی پس از زایمان (Postpartum Hemorrhage)
در برخی موارد خاص و تحت نظر پزشک، تزریق ترانگزامیک اسید میتواند به کنترل خونریزی شدید پس از زایمان کمک کند و حتی جان مادر را نجات دهد.
اشکال دارویی و نحوه مصرف
| شکل دارویی | نحوه مصرف | کاربرد اصلی | مدت زمان اثر |
|---|---|---|---|
| قرص خوراکی | همراه یا بدون غذا، با آب فراوان | خونریزی شدید قاعدگی، خونریزیهای مزمن | جذب سریع، اثر پایدار چند ساعته |
| آمپول تزریقی (وریدی) | تزریق آهسته توسط پزشک | جراحیهای بزرگ، خونریزیهای شدید یا اورژانسی | اثر سریع در چند دقیقه |
| محلول موضعی (دهانشویه) | استفاده مستقیم در محل خونریزی | خونریزی لثه یا دهان پس از جراحی | اثر سریع و موضعی |
دوز معمول مصرف در پریودهای شدید
دوز رایج ترانگزامیک اسید در پریودهای سنگین معمولاً ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیگرم، سه بار در روز به مدت ۳ تا ۵ روز است.
مصرف باید از زمان شروع خونریزی شدید آغاز شود و تا زمانی ادامه یابد که شدت خونریزی کاهش یافته است.
مصرف بیش از حد یا طولانیتر از مدت توصیهشده میتواند خطر تشکیل لخته خون را افزایش دهد.
نکات مهم در مصرف ترانگزامیک اسید
-
قرص را با آب کافی و ترجیحاً همراه غذا مصرف کنید تا احتمال تهوع کمتر شود.
-
مصرف دارو باید فقط در روزهای خونریزی شدید باشد.
-
در صورت تاری دید یا سرگیجه، از رانندگی یا انجام کارهای دقیق خودداری کنید.
-
اگر با وجود مصرف دارو، خونریزی غیرطبیعی ادامه داشت، لازم است علت زمینهای بررسی شود.
عوارض جانبی احتمالی
ترانگزامیک اسید معمولاً به خوبی تحمل میشود، اما ممکن است عوارض خفیفی ایجاد کند، از جمله:
-
تهوع، استفراغ یا ناراحتی معده
-
اسهال یا یبوست خفیف
-
سردرد و احساس گیجی
-
خستگی یا ضعف موقت
-
بثورات پوستی خفیف در برخی افراد حساس
در صورت بروز علائم جدی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس یا تورم پاها باید سریعاً به پزشک مراجعه شود، زیرا میتواند نشانهی لخته خون باشد.
موارد منع مصرف
افراد زیر نباید بدون تجویز پزشک ترانگزامیک اسید مصرف کنند:
-
سابقهی ترومبوز (لخته خون در پا یا ریه)
-
سکته مغزی یا قلبی
-
نارسایی کلیوی شدید
-
خونریزی از دستگاه ادراری فوقانی (هماتوری کلیوی)
-
حساسیت شناختهشده به دارو
در دوران بارداری و شیردهی، مصرف این دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود. مقدار کمی از دارو ممکن است وارد شیر مادر شود، اما معمولاً خطری برای نوزاد ندارد.
تداخلات دارویی مهم
ترانگزامیک اسید در ترکیب با برخی داروها میتواند خطر لخته شدن خون را افزایش دهد.
مهمترین تداخلات عبارتاند از:
-
قرصهای ضد بارداری هورمونی (استروژن و پروژسترون)
-
داروهای ضدانعقاد خون مانند وارفارین، هپارین یا آسپرین
-
برخی داروهای همخانواده ضد فیبرینولیتیک
همیشه پزشک خود را از مصرف سایر داروها مطلع کنید.
مقایسه ترانگزامیک اسید با سایر روشهای درمان خونریزی شدید قاعدگی
| روش درمانی | مکانیسم اثر | درصد کاهش خونریزی | مزایا | محدودیتها |
|---|---|---|---|---|
| ترانگزامیک اسید | تثبیت لختههای خون | ۳۰–۶۰٪ | غیرهورمونی، مصرف کوتاهمدت، اثر سریع | احتمال لخته در افراد مستعد |
| قرص ضدبارداری ترکیبی | تنظیم هورمونهای زنانه | ۴۰–۵۰٪ | تنظیم چرخه و کاهش درد قاعدگی | محدودیت برای افراد با مشکلات قلبی یا سیگاری |
| داروهای ضدالتهاب (NSAIDs) | کاهش پروستاگلاندینها | ۲۰–۴۰٪ | کاهش درد و التهاب | اثر کمتر بر حجم خونریزی |
| دستگاه IUD هورمونی | آزادسازی لوونورژسترل در رحم | تا ۸۰٪ | اثر طولانیمدت (۳–۵ سال) | نیاز به نصب پزشکی، ممکن است لکهبینی اولیه ایجاد کند |
جمعبندی: دارویی هدفمند با تأثیرگذاری سریع
ترانگزامیک اسید یکی از مؤثرترین داروهای غیرهورمونی کنترل خونریزی شدید است.
این دارو با تثبیت لختههای خون، از تجزیهی زودهنگام آنها جلوگیری کرده و در درمان پریودهای سنگین، خونریزیهای بعد از جراحی و اختلالات انعقادی بسیار مؤثر است.
با وجود ایمنی بالا، مصرف آن باید فقط با تجویز پزشک و در دوز و مدت مناسب انجام شود تا از خطرات احتمالی مانند لخته خون پیشگیری شود.
سوالات متداول درباره ترانگزامیک اسید
1. آیا ترانگزامیک اسید بر روی چرخه قاعدگی تأثیر میگذارد؟
خیر، ترانگزامیک اسید یک داروی غیر هورمونی است. این دارو فقط بر روی مکانیسم لخته شدن خون اثر میگذارد و بر تنظیم هورمونی، تخمکگذاری یا زمان شروع چرخه قاعدگی تأثیری ندارد. تنها تأثیر آن، کاهش حجم خونریزی در روزهای مصرف است.
2. اگر مصرف قرص را دیر شروع کنم، آیا هنوز مؤثر است؟
بهترین اثربخشی ترانگزامیک اسید زمانی است که مصرف آن بلافاصله پس از شروع خونریزی شدید قاعدگی آغاز شود. اگرچه مصرف آن در میانه خونریزی نیز میتواند به کاهش حجم کمک کند، اما برای به حداکثر رساندن اثربخشی، شروع بهموقع دارو در روز اول یا دوم توصیه میشود.
3. آیا میتوان ترانگزامیک اسید را همزمان با قرصهای ضدبارداری مصرف کرد؟
ترکیب ترانگزامیک اسید و داروهای هورمونی (مانند قرصهای ضدبارداری) که خود میتوانند خطر تشکیل لخته خون را افزایش دهند، میتواند بهطور بالقوه خطر ترومبوز را بیشتر کند. این ترکیب باید فقط با تجویز مستقیم و آگاهی پزشک متخصص صورت پذیرد و در شرایط عادی پرهیز میشود.
4. در صورت فراموش کردن یک دوز، چه باید کرد؟
اگر دوز ترانگزامیک اسید را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را مصرف کنید. اگر تقریباً زمان دوز بعدی فرا رسیده است، دوز فراموش شده را رها کنید و برنامه دوز منظم خود را ادامه دهید. از مصرف دو دوز به صورت همزمان یا افزایش دوز برای جبران دوز فراموششده خودداری کنید.
