کمبود کدام ویتامین باعث خشکی دهان می‌شود؟ راهکارهای درمان و پیشگیری

آیا تا به حال احساس کرده‌اید زبانتان به سقف دهان می‌چسبد یا برای بلعیدن یک لقمه غذا مجبورید مدام آب بنوشید؟ خشکی دهان که در علم پزشکی به آن زروستومیا (Xerostomia) گفته می‌شود، فقط یک حس گذرای تشنگی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از کاهش عملکرد غدد بزاقی است. بزاق نقش کلیدی در شست‌وشوی باکتری‌ها، شروع هضم غذا، تسهیل بلع و محافظت از مینای دندان دارد. وقتی این مایع حیاتی کاهش پیدا کند، تعادل میکروبی دهان به هم می‌ریزد و زمینه برای پوسیدگی دندان، عفونت و التهاب فراهم می‌شود.

اما چرا غدد بزاقی کم‌کار می‌شوند؟ در کنار عواملی مانند مصرف دارو، استرس، کم‌آبی بدن یا بیماری‌های زمینه‌ای، کمبود برخی ویتامین‌ها و ریزمغذی‌ها از دلایل مهم و کمتر شناخته‌شده خشکی دهان است. در این مقاله بررسی می‌کنیم کمبود کدام ویتامین‌ها مستقیماً با خشکی دهان مرتبط است و چگونه می‌توان این مشکل را کنترل کرد.

نقش حیاتی ویتامین‌های گروه B در رطوبت دهان

ویتامین‌های گروه B برای سلامت سیستم عصبی، بازسازی سلول‌ها و حفظ سلامت مخاط دهان ضروری هستند. کمبود این ویتامین‌ها می‌تواند مستقیماً باعث التهاب، سوزش و خشکی دهان شود.

بیشتر بدانید: از کجا بفهمیم کمبود ویتامین ب داریم؟ (۱۰ نشانه هشدار ‏دهنده‎(‎

ویتامین B12 (کوبالامین)

ویتامین B12 نقش مهمی در تولید گلبول‌های قرمز و سلامت اعصاب دارد. کمبود آن می‌تواند منجر به:

• احساس سوزش و درد در زبان

• بروز «گلوسیت» (التهاب و تورم زبان)

• تغییر حس چشایی

• خشکی شدید دهان و گلو

در بسیاری از افراد، خشکی دهان یکی از اولین نشانه‌های کمبود B12 است؛ به‌ویژه در گیاه‌خواران، سالمندان و افرادی که مشکلات گوارشی دارند.

ویتامین B2 (ریبوفلاوین)

کمبود ویتامین B2 باعث:

• ترک‌خوردگی گوشه لب‌ها (Angular cheilitis)

• التهاب مخاط دهان

• حساسیت و سوزش دهانی

این تغییرات می‌تواند حس خشکی و ناراحتی دهان را تشدید کند.

ویتامین B3 (نیاسین)

نیاسین در متابولیسم سلولی نقش دارد. کمبود شدید آن ممکن است باعث:

• التهاب گسترده مخاط دهان

• زخم‌های دهانی

• خشکی و تغییر رنگ زبان

ویتامین A؛ معمار بافت‌های پوششی و غدد بزاقی

ویتامین A برای سلامت سلول‌های اپیتلیال (پوششی) در سراسر بدن ضروری است. غدد بزاقی نیز برای تولید بزاق به سلول‌های سالم و فعال نیاز دارند. در صورت کمبود ویتامین A:

• سلول‌های ترشح‌کننده بزاق تحلیل می‌روند

• مخاط دهان نازک و آسیب‌پذیر می‌شود

• خطر عفونت‌های دهانی افزایش می‌یابد

افرادی که رژیم غذایی کم‌چربی یا فاقد منابع حیوانی دارند، بیشتر در معرض کمبود این ویتامین هستند.

ویتامین D و سلامت غدد بزاقی

ویتامین D علاوه بر نقش معروف خود در سلامت استخوان‌ها، در تنظیم سیستم ایمنی و کاهش التهاب نیز مؤثر است. کمبود آن می‌تواند باعث:

• افزایش التهاب مزمن در بدن

• اختلال در عملکرد غدد بزاقی

• کاهش تولید بزاق

• افزایش احتمال پوسیدگی دندان

مطالعات نشان داده‌اند بسیاری از مبتلایان به خشکی دهان مزمن، سطح پایین ویتامین D دارند. اصلاح این کمبود در برخی افراد باعث بهبود علائم شده است. آشنایی با علائم کمبود ویتامین دی و جزئیات مربوط به آن به شما کمک می کند تا با مشاهده اولین نشانه های کمبود این ویتامین، جبران آن را در برنامه غذایی خود قرار دهید.

ویتامین C و استحکام بافت لثه

ویتامین C برای تولید کلاژن ضروری است. کمبود آن ممکن است موجب:

• خونریزی و التهاب لثه

• حساسیت بافت دهان

• احساس زبری و خشکی

هرچند ویتامین C مستقیماً تولید بزاق را افزایش نمی‌دهد، اما کمبود آن شرایط دهان را برای التهاب و ناراحتی مهیا می‌کند.

بیشتر بخوانید: قرص ویتامین سی چیست؟ | فواید، نحوه مصرف، دوز ‏مناسب و عوارض احتمالی

جدول بررسی ویتامین‌های مؤثر بر خشکی دهان

علل دیگر خشکی دهان (فراتر از کمبود ویتامین)

خشکی دهان همیشه به کمبود ریزمغذی‌ها مربوط نیست. سایر عوامل مهم عبارت‌اند از:

۱. عوارض جانبی داروها

داروهای ضدافسردگی، ضدحساسیت، داروهای فشار خون و برخی آرام‌بخش‌ها از شایع‌ترین عوامل هستند.

۲. بیماری‌های زمینه‌ای

• دیابت کنترل‌نشده

• کم‌کاری تیروئید

• Sjogren’s syndrome (سندرم شوگرن)، یک بیماری خودایمنی که مستقیماً غدد بزاقی را درگیر می‌کند

۳. سبک زندگی

• مصرف سیگار

• مصرف زیاد الکل

• نوشیدن بیش از حد کافئین

۴. درمان‌های سرطان

شیمی‌درمانی و پرتودرمانی ناحیه سر و گردن می‌توانند به غدد بزاقی آسیب دائمی وارد کنند.

عوارض خطرناک خشکی دهان طولانی‌مدت

اگر زروستومیا درمان نشود، می‌تواند منجر به:

• پوسیدگی سریع دندان‌ها

• تحلیل لثه

• عفونت قارچی (برفک دهان)

• بوی بد دهان (Halitosis)

• اختلال در تکلم و بلع

• کاهش کیفیت زندگی

راهکارهای کاربردی برای بهبود خشکی دهان

اصلاح رژیم غذایی

مصرف منابع سرشار از ویتامین‌های گروه B (گوشت، تخم‌مرغ، لبنیات)، ویتامین A (هویج، جگر، سبزیجات نارنجی‌رنگ)، ویتامین D (ماهی‌های چرب، نور آفتاب) و ویتامین C (مرکبات).

نوشیدن آب کافی

روزانه حداقل ۸ لیوان آب و نوشیدن جرعه‌های کوچک در طول روز.

استفاده از آدامس بدون قند

تحریک مکانیکی باعث افزایش ترشح بزاق می‌شود.

استفاده از دهان‌شویه‌های مخصوص خشکی دهان

برخی محصولات حاوی زایلیتول یا ترکیبات مرطوب‌کننده هستند.

کنترل بیماری‌های زمینه‌ای

تنظیم قند خون در بیماران دیابتی و بررسی سطح ویتامین‌ها با آزمایش خون.

تنفس از بینی

در صورت وجود گرفتگی بینی، درمان آن می‌تواند خشکی شبانه را کاهش دهد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر خشکی دهان بیش از دو هفته ادامه داشته باشد یا با علائمی مانند سوزش شدید زبان، زخم‌های مکرر، مشکل در بلع یا کاهش وزن همراه باشد، مراجعه به پزشک ضروری است. آزمایش خون برای بررسی سطح ویتامین‌های B12، D، A و آهن می‌تواند علت زمینه‌ای را مشخص کند.

نتیجه‌گیری: با دهان خشک چه کنیم؟

خشکی دهان یک علامت هشداردهنده است، نه یک مشکل ساده و گذرا. کمبود ویتامین‌های گروه B، ویتامین A و D می‌تواند مستقیماً عملکرد غدد بزاقی را مختل کند. با تشخیص به‌موقع، اصلاح تغذیه، مصرف مکمل تحت نظر پزشک و اصلاح سبک زندگی، می‌توان از عوارض جدی آن پیشگیری کرد و سلامت دهان را بازیابی نمود.

سوالات متداول

۱. آیا مصرف بیش از حد نمک باعث خشکی دهان می‌شود؟

بله، مصرف زیاد سدیم باعث کم‌آبی بدن می‌شود، اما معمولاً با افزایش مصرف آب برطرف می‌شود و به کمبود ویتامین مرتبط نیست.

۲. آیا استرس باعث خشکی دهان می‌شود؟

بله، در شرایط اضطرابی سیستم عصبی سمپاتیک فعال شده و ترشح بزاق کاهش می‌یابد.

۳. کدام میوه‌ها برای رفع خشکی دهان مفیدند؟

میوه‌های آب‌دار مانند هندوانه، پرتقال، خیار و خربزه به دلیل محتوای آب و ویتامین C بالا کمک‌کننده هستند.

۴. آیا خشکی دهان نشانه کمبود آهن هم هست؟

بله، کمبود آهن می‌تواند با التهاب زبان و خشکی دهان همراه باشد؛ به‌ویژه در زنان در سنین باروری.