از کجا بفهمیم کمبود ویتامین ب داریم؟ (۱۰ نشانه هشدار ‏دهنده‎(‎

کمبود ویتامین B مسئله‌ مهم و رایجی است که می‌تواند اثراتی منفی و جدی بر سلامت جسمانی افراد بگذارد. چراکه ویتامین‌های گروه B حاوی ترکیبات حیاتی هستند و نقشی‌ کلیدی در عملکرد مغز، سیستم عصبی، متابولیسم و سایر فرآیندهای اساسی بدن دارند. در این مقاله با ما همراه باشید تا به بررسی جامع علائم علائم کمبود ویتامین ب، دلایل بروز این مشکل و روش‌های درمانی آن بپردازیم.

اهمیت مصرف ویتامین B چیست؟

ویتامین B مجموعه‌ای از هشت ماده مغذی و ضروری بوده، به‌طور‌ی‌که هر یک وظیفه خاصی در حفظ سلامت عمومی بدن برعهده دارند. به‌طورمثال این ویتامین‌ها تاثیر به‌سزایی در حفظ سلامت سلول‌ها داشته و نقش مهمی در تأمین انرژی لازم برای انجام فعالیت‌های روزمره ایفا می‌کنند. بنابراین همواره باید توجه ویژه‌ای به میزان ذخیره ویتامین ب در بدن داشته و برای این منظور هم لازم است یک رژیم غذایی متعادل که حاوی تمامی مواد مغذی مورد نیاز بدن است، رعایت نمایید. چراکه بسیاری از غذاها منبع غنی از انواع ویتامین B هستند

‌برای بررسی بیشتر این مطلب توصیه می‌شود مقاله پروتئین چیست؟ انواع پروتئین، عملکرد و ساختار آن‌ها را مطالعه کنید. در ضمن می‌توانید در جدول زیر دلایل اهمیت وجود ویتامین ب و عوارض کمبود آن را مشاهده نمایید.

دلایل کمبود ویتامین B

کمبود ویتامین‌های گروه B به دلایل متعددی همچون سبک زندگی، نوع رژیم غذایی و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. در واقع افرادی که قادر به تأمین مواد مغذی ضروری خود از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها نیستند، بیشتر در معرض خطر کمبود ویتامین‌های گروه B قرار دارند. در هر صورت به دلیل اهمیت این موضوع، در اینجا به برخی از مهم‌ترین دلایل کمبود این ویتامین‌ها اشاره خواهیم کرد.

رژیم غذایی نامناسب

یکی از دلایل اصلی کمبود ویتامین B، عدم رعایت رژیم غذایی مناسب است. به عبارت دیگر افرادی که در رژیم خود مقدار کافی از منابع حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات استفاده نمی‌کنند، معمولا در معرض خطر کمبود ویتامین‌های گروه ب به ویژه ویتامین B12 قرار دارند. به‌طورمثال گیاه‌خواران یا افرادی که فقط از غذاهای گیاهی استفاده می‌کنند، بیشتر از سایرین با احتمال کمبود ویتامین‌های گروه B در بدن مواجه می‌شوند. مصرف مواد فرآوری‌شده و خوردن غذاهای فست فود یا آماده که فاقد ویتامین‌های طبیعی و مغذی هستند هم از دلایل کمبود این ویتامین در بدن به شمار می‌روند.

مصرف الکل

مصرف مداوم الکل با مختل کردن عملکرد کبد مانع از جذب ویتامین‌های گروه B به ویژه ویتامین‌های B1، B6 و B9 می‌شود. در نهایت همین مسئله باعث کمبود این ویتامین‌ها و عواقب ناشی از آن خواهد شد.

بالا رفتن سن

با افزایش سن، میزان تولید اسید معده در بدن کم می‌شود، در نتیجه توانایی آن در جذب ویتامین‌های گروه ب به ویژه B12 کاهش می‌یابد.

مصرف برخی داروها

داروهایی مانند مهارکننده‌های پمپ پروتون که برای کاهش اسید معده و درمان رفلاکس تجویز می‌شوند یا مصرف طولانی مدت داروهایی مثل متفورمین، داروهای ضداسید معده و ایزونیازید، جذب ویتامین‌های گروه B به ویژه ویتامین B12 در بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

ابتلاء به برخی بیماری‌ها

ابتلاء به برخی از بیماری‌ها از جمله سلیاک، بیماری کرون، کولیت اولسراتیو و جراحی‌های گوارشی مانند بای‌پس معده می‌تواند جذب ویتامین B را در دستگاه گوارش کاهش دهد.

علائم کمبود ویتامین B

کمبود ویتامین‌های گروه B معمولا با علائم متنوع و گاه مبهمی همراه است؛ در ضمن این نشانه‌ها بسته به نوع ویتامینی که در بدن کاهش یافته، متفاوت خواهند بود. در نتیجه باید به طور جداگانه علائم کمبود هریک از این ویتامین‌ها را مورد بررسی قرار داده تا بتوانید با عوارض ناشی از آنها، آشنا شوید. بر همین اساس در ادامه به بیان مهم‌ترین علائم ناشی از کمبود انواع مختلف ویتامین‌های گروه B خواهیم پرداخت.

علائم کمبود ویتامین B12

ویتامین B12 که با نام کوبالامین نیز شناخته می‌شود، نقش حیاتی در تنظیم سیستم عصبی بدن ایفا می‌کند‌ در ضمن تاثیر به‌سزایی در رشد و تشکیل گلبول‌های قرمز خون دارد. بنابراین کمبود این ویتامین می‌تواند عواقب جدی برای سیستم عصبی و گردش خون داشته باشد. به عنوان مثال، کمبود ویتامین B12، منجر به نوعی کم‌خونی به نام مگالوبلاستیک می‌شود.

لازم به ذکر است که این بیماری باعث می‌شود مغز استخوان گلبول‌های قرمز غیرطبیعی که قادر به انجام وظایف خود نیستند، تولید کند. ابتلاء به برخی از مشکلات روانی نظیر زوال عقل، پارانویا، افسردگی و تغییرات رفتاری هم نتیجه کمبود این بیماری هستند. از مهم‌ترین عوارض کمبود ویتامین ب ۱۲ نیز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. احساس خستگی مفرط
2. کم‌خونی مزمن
3. ضعف عمومی بدن
4. یبوست و بی‌اشتهایی
5. کاهش وزن ناخواسته بدن
6. مشکل در حفظ تعادل و گیجی
7. اختلالات حافظه
8. زخم‌های دهانی
9. ناتوانی عصبی دائمی و بروز آسیب‌های برگشت‌ناپذیر
10. افزایش خطر ابتلاء به بیماری‌های قلبی

علائم کمبود ویتامین ب ۶

ویتامین B6 نیز که با نام پیریدوکسین شناخته می‌شود، از جمله ویتامین‌های ضروری بدن برای تبدیل غذا به انرژی است. این ویتامین نه تنها در فرآیند متابولیسم نقش دارد، بلکه کمک شایانی به تقویت سیستم ایمنی بدن می‌کند. لازم به ذکر است که زنان باردار و مادرانی که به فرزندان خود شیر می‌دهند، بیشتر به این ویتامین نیاز دارند، چراکه مغز جنین و نوزادان برای رشد صحیح به این نوع ویتامین نیاز مبرم دارد.

هرچند کمبود ویتامین B6 نسبتاً نادر است، ولی در صورتی‌که این مشکل بروز کند، منجر به ایجاد عوارضی همچون کم‌خونی، اختلالات پوستی، جوش‌های پوستی، درماتیت و ترک‌های ایجاد شده دور دهان می‌شود. از دیگر علائم کمبود ویتامین ب ۶، عبارتند از:

• افسردگی
• گیجی و سردرگمی
• حالت تهوع
• افزایش خطر ابتلا به عفونت
• افزایش خطر ابتلاء به بیماری‌های قلبی به دلیل افزایش سطح هموسیستئین

علائم کمبود ویتامین ب 1 و B2

ویتامین B1 و B2 که به ترتیب به تیامین و ریبوفلاوین معروف هستند، هر دو در فرآیند تبدیل غذا به انرژی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. علاوه بر آن ویتامین B1 دارای فواید عصبی بوده و B2 به حفظ سلامت بینایی کمک شایانی می‌کند. خوب است بدانید که این دو ویتامین در غذاهای مختلفی مانند شیر و غلات صبحانه یافت می‌شوند، به همین دلیل معمولا بدن کمتر با کمبود این نوع ویتامین‌های گروه B مواجه خواهد شد. بااین‌حال، افرادی که دچار سوء مصرف الکل هستند، ممکن است با مشکل کمبود این دو ویتامین مواجه شوند و علائمی نظیر گیجی و ترک خوردن دور دهان را تجربه کنند.

علائم کمبود ویتامین B3

ویتامین B3 یا نیاسین نیز تاثیر به‌سزایی در تامین انرژی موردنیاز بدن دارد. علاوه بر آن در هضم مناسب غذا، حفظ اشتهای سالم و رشد سلول‌ها مؤثر است. به همین دلیل کمبود آن در بدن می‌تواند مشکلاتی مانند حالت تهوع و گرفتگی شکم را به دنبال داشته باشد. البته در موارد شدیدتر ممکن است فرد دچار عوارض دیگری مانند موارد زیر شود:

• تغییر رنگ و زبر شدن پوست در زیر نور آفتاب
• قرمز شدن رنگ زبان
• استفراغ، یبوست یا اسهال
• گیجی روانی، توهم، رفتارهای پرخاشگرانه یا بدبینانه

علائم کمبود ویتامین B9

ویتامین B9 که به فولات نیز معروف است به‌طور طبیعی در انواع غذاها یافت می‌شود. این ویتامین مانند سایر ویتامین‌های گروه B در تولید گلبول‌های قرمز خون مؤثر بوده و مصرف آن توسط زنان باردار خطر نقص‌های مادرزادی را کاهش می‌دهد. هرچند کمبود ویتامین B9 خیلی شایع نیست، اما در صورت وقوع با عواقب جدی مانند موارد زیر همراه است:

• کم‌خونی مگالوبلاستیک همراه با ضعف جسمی خستگی مفرط و کج‌خلقی
• سردرد و اختلال در تمرکز
• تپش قلب و تنگی نفس
• زخم‌های باز در دهان
• نقایص مادرزادی و نقص لوله عصبی نوزاد در زنان باردار

روش‌های تشخیص کمبود ویتامین B

با توجه به این‌که علائم ناشی از کمبود ویتامین B با نشانه‌های برخی بیماری‌های دیگر مشابه است، تشخیص دقیق این کمبود به سادگی امکان‌پذیر نیست. از این‌رو انجام آزمایش‌های تخصصی و متناسب با وضعیت بیمار، اهمیت زیادی دارد. بر همین اساس پزشک معالج با توجه به علائم بالینی و تاریخچه پزشکی بیمار، انجام آزمایش‌های زیر را برای تشخیص دقیق‌تر این مشکل تجویز می‌کند:

• اندازه‌گیری سطح سرمی ویتامین‌های B12، B9 و B1 برای تعیین وضعیت این ویتامین‌های ضروری در بدن
• شمارش کامل خون برای تشخیص کم‌خونی و بررسی وضعیت کلی سلامت فرد
• آزمایش سطح هموسیستئین و متیل‌مالونیک اسید برای تعیین وضعیت ویتامین B12 در بدن
• بررسی عملکرد کبد و کلیه برای ارزیابی سلامت عمومی بدن

چگونگی درمان کمبود ویتامین B

درمان کمبود ویتامین B معمولاً با استفاده از مکمل‌ها و اصلاح رژیم غذایی صورت می‌گیرد. برخی از روش‌های درمانی کمبود این ویتامین به شرح زیر هستند:

مصرف مکمل‌های تزریقی

اگر سطح برخی از ویتامین‌های گروه B، به ویژه ویتامین B12 پایین باشد، پزشک متخصص ممکن است توصیه کند که فرد از مکمل‌های تزریقی استفاده کند تا وضعیت سلامتی او به حالت طبیعی بازگردد. اگرچه ویتامین B12 به شکل قرص نیز وجود دارد اما به تصور برخی از افراد، مصرف مکمل‌های تزریقی تأثیر بیشتری داشته و سطح ویتامین را با سرعت بیشتری افزایش می‌دهد.

مکمل‌های خوراکی

بسیاری از افراد می‌توانند علائم کمبود ویتامین B را با مصرف مکمل‌های خوراکی و قرص‌هایی همچون  ویتامین ب12 یوروویتال یا ویتامین ب12 هلث اید برطرف کنند. چراکه این مکمل‌ها معمولاً حاوی تمام ویتامین‌های گروه B هستند و به حفظ سلامت سیستم عصبی، تولید انرژی، تقویت متابولیسم و بهبود عملکرد مغز کمک می‌کنند.

راهکارهای مؤثر برای بهبود علائم کمبود ویتامین B

کمبود ویتامین‌های گروه B در بدن اثرات سوء داشته و با علائم متفاوتی همراه است. اما بیشتر افراد می‌توانند به راحتی ویتامین‌های B را از طریق یک رژیم غذایی متنوع که شامل گوشت، غلات، میوه‌ها و سبزیجات می‌شود یا مصرف مکمل‌هایی همچون کپسول ویتامین ب کمپلکس یوروویتال دریافت کنند. باوجوداین در صورت عدم بهبود علائم کمبود ویتامین ب، مراجعه به پزشک و بررسی دقیق این مشکل از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.

سوالات متداول

ویتامین B چه فوایدی در بدن دارد؟

ویتامین‌های گروه B به تولید انرژی در بدن کمک کرده، در ساخت سلول‌های خونی نقش دارند و برای حفظ سلامت روان مفید هستند.

برای کمبود ویتامین ب چه بخوریم؟

منابع غنی از ویتامین‌های گروه ب عبارتند از:

• بادام، بادام‌زمینی، تخمه‌ آفتابگردان
• ماهی سالمون، ماهی تن
• آووکادو، کلم بروکلی، نخودفرنگی، کاهو، اسفناج
• برنج قهوه‌ای، سیب‌زمینی شیرین
• پنیر، ماست، شیر
• گوشت گاو، تخم‌مرغ، مرغ و بوقلمون

نام بیماری ناشی ازکمبود ویتامین ب ۱ چیست؟

بیماری ناشی از کمبود ویتامین B1 بربری نام داشته و با علائمی مانند مشکل در راه رفتن، از دست دادن عملکرد عضلانی، آشفتگی ذهنی و مشکلات گفتاری همراه است.