کم خونی در بارداری | علائم، خطرات و بهترین راه درمان

در دوران بارداری به‌طورطبیعی، حجم پلاسمای خون افزایش می‌یابد و همین مسئله باعث رقیق‌تر شدن هموگلوبین خون می‌شود. با این حال، اگر سطح هموگلوبین از مقدار مشخصی کمتر شود، این وضعیت دیگر طبیعی تلقی نشده و فرد دچار کم‌خونی می‌شود. لازم به ذکر است که بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، کم‌خونی در دوران بارداری معمولاً زمانی مطرح می‌شود که سطح هموگلوبین خون فرد به کمتر از ۱۱ گرم در دسی‌لیتر برسد. در این حالت هم جنین و مادر با مشکلات جدی مواجه خواهند شد. در نتیجه شناخت علائم کم‌‌خونی در دوران بارداری، برای مدیریت مؤثر آن در این دوره، از اهمیت بالایی برخوردار است.

علائم کم‌خونی در دوران بارداری

نشانه‌های بیماری کم‌خونی در دوران بارداری، بسته به شدت آن، سرعت پیشرفت، سن و وضعیت سلامتی زن باردار متفاوت است؛ مثلا برخی از افراد ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند اما برخی دیگر، دچار عوارض خاص و خطرناکی شوند. بر همین اساس در ادامه به بیان مهم‌ترین عوارض ناشی از کم‌خونی در دوران بارداری خواهیم پرداخت.

خستگی غیرعادی

احساس خستگی یکی از شایع‌ترین علائم کم‌خونی بوده و بسیاری از افراد مبتلا به این مشکل، این حالت را تجربه خواهند کرد؛ زیرا بدن برای تولید هموگلوبین به آهن نیاز دارد و هنگامی که با کمبود آن مواجه می‌گردد، اکسیژن کمتری را به بافت‌ها منتقل کرده و همین امر باعث کاهش انرژی فرد می‌شود. در نهایت برای جبران این کمبود و افزایش جریان خون حاوی اکسیژن، قلب فعالیت بیشتری انجام داده و همین فرایند منجر به خستگی مفرط زن باردار خواهد شد.

برای بررسی دقیق‌تر این موضوع پیشنهاد می‌شود مقاله علائم کم خونی شدید در زنان و خطرات پشت گوش انداختن آن را مطالعه نمایید‌.

رنگ پریدگی

رنگ پریدگی در قسمت پایینی پلک‌ها نیز یکی دیگر از نشانه‌های بارز آنمی یا کم‌خونی در دوران بارداری تلقی می‌شود. دلیل آن هم کاهش سطح هموگلوبین و کم‌رنگ شدن رنگ قرمز خون است. از این‌رو معمولا در افرادی که با کمبود آهن دست و پنجه نرم می‌کنند، شاهد رنگ پریدگی در نقاط مختلف بدن از جمله صورت، لثه‌ها، لب‌ها، پلک‌های پایین و ناخن‌ها هستیم. خوب است به این مسئله هم اشاره کنیم که در موارد خفیف کم‌خونی، رنگ پریدگی معمولاً مشهود نیست اما با افزایش شدت آن، این نشانه به وضوح نمایان می‌شود.

سردرد و سرگیجه

در شرایطی که سطح هموگلوبین خون کاهش یابد، اکسیژن کافی به مغز نمی‌ر‌سد؛ همین مسئله هم منجر به متورم شدن رگ‌های خونی در مغز شده و با احساس فشار و سردرد همراه است‌. البته بروز عارضه سردرد در زمان کم خونی، نسبت به دیگر علائم آن، کمتر شایع بوده و معمولاً همراه با سرگیجه است.

بیشتر بدانید: کم خونی و سرگیجه | چرا کم خونی باعث ضعف و بی‌حالی می‌شود؟

تنگی نفس

در شرایط کمبود آهن و پایین آمدن سطح هموگلوبین خون، اکسیژن‌رسانی به اندام‌های بدن به شدت کاهش می‌یابد. در این زمان، ماهیچه‌ها نمی‌توانند اکسیژن کافی را برای انجام فعالیت‌های روزمره دریافت کنند و بدن تلاش می‌کند تا با افزایش سرعت تنفس، اکسیژن بیشتری را جذب کند. به همین جهت فرد دچار تنگی نفس می‌شود.

تپش قلب

کاهش سطح هموگلوبین و کم‌خونی در دوران بارداری، باعث نامنظم شدن ضربان قلب یا ابتلا به تپش قلب می‌شود؛ در موارد شدید کم‌خونی هم این وضعیت ممکن است به بزرگ شدن قلب یا نارسایی قلبی منجر شود. لازم به ذکر است که این علائم معمولاً شایع نبوده و در صورتی‌که فرد مدت زمان قابل توجهی با کمبود آهن مواجه باشد، بروز می‌کند.

خشکی مو و پوست

خشکی پوست و آسیب به مو، از دیگر علائم بارز کمبود آهن به شمار می‌روند. در واقع زمانی‌که اکسیژن به اندازه کافی به پوست و مو نرسد، دچار خشکی می‌شوند و در موارد حادتر، فرد به عارضه ریزش مو مبتلا می‌گردد. هرچند ریزش مو در حین شست‌وشو یا شانه کردن تا حدی طبیعی است اما اگر میزان آن از حد معمول فراتر رود، می‌تواند ناشی از کمبود آهن و کم‌خونی در دوران بارداری باشد. برای اطلاعات بیشتر مقاله کم خونی و ریزش مو چه ارتباطی دارند؟ (بررسی علمی + درمان)،را مطالعه کنید.

تورم و درد زبان و دهان

در برخی مواقع، کم خونی در بارداری منجر به التهاب و تورم زبان یا رنگ پریدگی آن‌ها می‌شود. خشکی دهان، ترک‌های قرمز رنگ در گوشه‌های دهان و زخم‌های دهانی نیز از دیگر پیامدهای کمبود آهن هستند که باید به آن‌ها توجه ویژه‌ای شود.

پاهای بی‌قرار

سندرم پای بی‌قرار یکی دیگر از علائم مرتبط با کمبود آهن بوده و بیشتر هنگام شب و در زمان خواب شدت می‌یابد. هرچند علت دقیق این سندرم هنوز به طور کامل مشخص نیست اما تحقیقات نشان داده‌اند که حدود ۲۵ درصد از زنان باردار مبتلا به کم‌خونی، از این عارضه رنج می‌برند.

ناخن‌های شکننده

ناخن‌های شکننده هم به عنوان علامتی از کم‌خونی یا فقر آهن تلقی شده و بیشتر در مواردی که کم‌خونی شدید باشد، بروز می‌کند. لازم به ذکر است که این عارضه معمولاً با شکنندگی ناخن‌ها آغاز شده و در مراحل بعدی، با فرورفتگی و بلند شدن لبه‌های ناخن همراه خواهد بود. به جز موارد گفته شده، هوس‌های غیرمعمول، احساس اضطراب، سردی دست و پا یا ابتلا به عفونت‌های مکرر از دیگر علائم فقر آهن و کم‌خونی در زنان باردار به شمار می‌روند.

عوارض کم خونی در بارداری بر روی جنین

کم‌خونی شدید در دوران بارداری، عارضه‌ای است که عدم توجه به آن می‌تواند سلامت مادر و جنین را به خطر بیندازد. از مهم‌ترین عوارض ناشی از کم‌خونی در این دوره هم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افزایش احتمال مرگ و میر نوزاد
• ریسک بالای زایمان زودرس
• احتمال رشد ناقص جنین یا کم وزنی آن هنگام تولد
• خطر مرگ مادر به دلیل خون‌ریزی

انواع کم‌خونی در دوران بارداری

برای مدیریت مؤثر کم‌خونی در دوران حاملگی، آشنایی با انواع مختلف آن امری ضروری است؛ چون به شما کمک می‌کند، روش‌های مناسبی را برای درمان و پیشگیری از این عارضه، در نظر بگیرید. انواع کم‌خونی که ممکن است در دوران بارداری رخ دهند هم به شرح زیر هستند.

کم‌خونی ناشی از فقر آهن

کم‌خونی ناشی از فقر آهن زمانی به وجود می‌آید که بدن مادر به میزان کافی آهن نداشته باشد. در این حالت، تولید هموگلوبین با مشکل مواجه شده و انتقال اکسیژن به بافت‌ها به خوبی انجام نمی‌شود.

کم‌خونی ناشی از کمبود اسید فولیک

اسید فولیک که به وفور در سبزیجات برگدار یافت می‌شود عنصری حیاتی برای تولید سلول‌های خونی جدید، به ویژه گلبول‌های قرمز است. از این‌رو در دوران بارداری بدن مادر بیشتر به این عنصر نیاز دارد و در صورت عدم تأمین آن، با کمبود گلبول‌های قرمز سالم مواجه می‌شود. درنهایت این وضعیت ممکن است منجر به نواقص مادرزادی نظیر نابهنجاری‌های لوله عصبی و وزن پایین نوزاد هنگام تولد شود. از این‌رو به مادران باردار توصیه می‌شود که برای دریافت دوز مناسب اسیدفولیک، قرص فولیک اسید ۸۰۰ میکروگرم برند یوروویتال را در این دوران مصرف نمایید.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12

ویتامین B12 یکی دیگر از عناصر کلیدی در فرآیند تولید گلبول‌های قرمز سالم خون است. در نتیجه اگر مادر در دوران بارداری ویتامین B12 را به میزان کافی از طریق رژیم غذایی دریافت نکند، دچار عارضه کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 می‌گردد. کمبود این ویتامین نه تنها باعث نابهنجاری‌های لوله عصبی می‌شود بلکه ریسک زایمان زودرس را نیز افزایش می‌دهد.

تشخیص کم‌خونی در دوران بارداری

برای تشخیص کم‌خونی در دوران بارداری و ارزیابی وضعیت فرد، در اولین مرحله، پزشک متخصص اقدام به تجویز آزمایش خون می‌کند؛‌ این آزمایش شامل اندازه‌گیری هموگلوبین بوده که وظیفه انتقال اکسیژن از شش‌ها به سایر بافت‌های بدن را بر عهده دارد.

علاوه بر تست هموگلوبین، آزمایش هماتوکریت نیز انجام می‌شود که درصد گلبول‌های قرمز موجود در نمونه خون را مشخص می‌کند. چنانچه مقدار هموگلوبین یا هماتوکریت خون فرد از حد نرمال پایین‌تر باشد، احتمال ابتلا به کم‌خونی ناشی از فقر آهن به شدت افزایش می‌یابد. لازم به ذکر است که عدم ابتلا به کم‌خونی در اوایل بارداری، دلیلی بر ثبات وضعیت فرد تا پایان این دوره نیست؛ بلکه لازم است آزمایش کم خونی در هفته 28 بارداری یا شروع سه ماه سوم و دوم بارداری نیز مجدداً تکرار شود.

درمان سریع کم خونی در دوران بارداری

پس از تحلیل نتایج آزمایش‌ها و بررسی سطح هموگلوبین و هماتوکریت، اگر فرد دچار این عارضه شده باشد، پزشک اقدام به تجویز مکمل‌های خوراکی آهن مثل قرص فولیک اسید ۴۰۰ میکروگرم برند هلث ‌اید می‌کند. نوع و دوز مصرفی این مکمل‌ها هم بسته به شدت کم‌خونی تعیین می‌شود. برای افزایش جذب مکمل آهن نیز معمولا به مادران باردار توصیه می‌شود آن را همراه با آب پرتقال و به صورت ناشتا مصرف کنند و از مصرف مکمل آهن با شیر یا قهوه خودداری نمایند؛ زیرا کلسیم موجود در شیر، مانع از جذب آهن می‌شود.

هرچند مصرف مکمل آهن، سطح آهن خون را افزایش داده و مشکل کم‌خونی را برطرف می‌سازد اما به هیچ عنوان نباید آن را بدون مشورت با پزشک مصرف کرد. چون افزایش بیش از حد آهن، آسیب‌های جدی به دستگاه گوارش وارد کرده و در برخی موارد خاص مانند وجود اختلالات خونی، تأثیری در درمان این عارضه ندارد.

آمپول آهن در دوران بارداری

برخی از افراد به دلایل مختلفی مانند عمل بای‌پس معده یا محدودیت‌های گوارشی، قادر به مصرف خوراکی قرص آهن نیستند؛ در نتیجه باید با تجویز پزشک از آمپول کم خونی در بارداری  استفاده کنند.

درمان خانگی کم خونی در بارداری

پیروی از یک رژیم غذایی غنی از آهن و ویتامین‌ها، نقش به‌سزایی در رفع یا پیشگیری از کم‌خونی در دوران بارداری ایفا می‌کند. در این زمینه نیز می‌توان به مصرف انواع گوشت قرمز، ماهی، برخی مواد غذایی گیاهی مانند بروکلی، چغندر و سیب‌زمینی اشاره کرد. حبوباتی همچون نخود، لوبیا و عدس نیز گزینه‌های مناسبی برای تأمین نیازهای آهن بدن به حساب می‌آیند.

اهمیت مراجعه به پزشک

دوران بارداری یکی از شیرین‌ترین و خاص‌ترین مراحل زندگی هر زنی به شمار می‌آید. هرچند، در این دوره فرد ممکن است با برخی از مشکلات نظیر کم‌خونی روبرو شود. لازم به ذکر است که این عارضه یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دوران بارداری بوده و باید سریعا درمان شود. چون عدم توجه به موقع به آن، می‌تواند منجر به زایمان زودرس یا تولد نوزادی با وزن پایین گردد. در نتیجه باید در صورت مشاهده اولین نشانه‌های آن، فورا به پزشک متخصص مراجعه شود.

سوالات متداول

1. آیا کم‌خونی پس از زایمان نیز ادامه دارد؟

بله، در برخی موارد کم‌خونی ممکن است پس از زایمان هم ادامه یابد.

2. آیا کم‌خونی در دوران بارداری می‌تواند منجر به سقط جنین شود؟

بله، کم‌خونی شدید در دوران بارداری می‌تواند خطر سقط جنین یا مرگ داخل رحمی را افزایش دهد.

3. چه میوه هایی برای کم خونی در دوران بارداری مفید است؟

میوه‌هایی همچون موز، خرما، زردآلو و انجیر نقش به‌سزایی در این زمینه ایفا می‌کنند.