در دنیایی که مصرف مکملها بهویژه قرصهای کلسیم به عنوان راهی ساده برای تقویت استخوانها و پیشگیری از پوکی استخوان توصیه میشود، کمتر کسی به عوارض قرص کلسیم برای کلیه توجه میکند. واقعیت این است که دریافت بیش از حد کلسیم، بهویژه از طریق مکملها، میتواند برای کلیهها مضر باشد و حتی منجر به رسوب کلسیم و ایجاد سنگ کلیه شود. این موضوع بهویژه برای افرادی با بیماریهای مزمن کلیوی یا کسانی که داروهای خاص مصرف میکنند، اهمیت بیشتری دارد. در این مقاله به بررسی دقیق خطرات احتمالی مصرف بیرویه کلسیم و راههای پیشگیری از رسوب کلسیم در کلیهها میپردازیم تا با آگاهی بیشتر، سلامت کلیههای خود را حفظ کنید.
عوارض قرص کلسیم برای کلیه و میزان مصرف این ماده توسط بیماران کلیوی
بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیوی به دلیل اختلال در تعادل متابولیسم استخوان در معرض ابتلا به بیماریهای استخوانی نظیر «استئودیستروفی کلیوی» قرار دارند. این اختلالات همچنین میتوانند باعث رسوب کلسیم در رگهای خونی شده و در بروز بیماریهای قلبی نقش داشته باشند.
برای بررسی وضعیت کلسیم در این بیماران، پزشک سطح کلسیم، فسفر و هورمون پاراتیروئید یا PTH را اندازهگیری و ارزیابی میکند. در صورت پایین بودن سطح کلسیم، امکان دارد مکمل کلسیم تجویز شود. همچنین در برخی موارد، برای درمان همزمان کاهش کلسیم و افزایش فسفر، از مکملهای کلسیم به عنوان داروی اتصالدهنده فسفات استفاده میشود.
اما در شرایطی که سطح کلسیم بالا باشد، مصرف مواد غذایی پرکلسیم، مکملهای کلسیم و داروهای کلسیمدار ممکن است محدود یا متوقف شود تا از بالا رفتن بیشتر کلسیم جلوگیری شود.
بر اساس دستورالعملهای بالینی بنیاد ملی کلیه تحت عنوان KDOQI، حداکثر مقدار مجاز دریافت کلسیم برای بیماران کلیوی، نباید بیش از ۲۰۰۰ میلیگرم در روز باشد. این میزان شامل مجموع کلسیم دریافتی از طریق رژیم غذایی، مکملها و داروهای اتصالدهنده فسفات است.
اهمیت آگاهی از سطح کلسیم و فسفر خون در بیماران کلیوی
بیماران میتوانند با همکاری پزشک و متخصص تغذیه کلیوی، سطح کلسیم و فسفر خون خود را در وضعیت متعادل نگه دارند. باتوجه به عوارض قرص کلسیم برای کلیه همواره باید از میزان مصرف این ماده چه به صورت مکمل و چه به صورت ماده مغذی در رژیم غذایی آگاه باشید. آزمایش خون منظم، میزان فسفر و کلسیم موجود در خون را مشخص میکند.
بر اساس «راهنمای بالینی متابولیسم استخوان و بیماری در بیماری مزمن کلیه» منتشر شده توسط بنیاد ملی کلیه، در بیماران کلیوی مرحله ۳ و ۴، سطح فسفر باید بین ۲.۷ تا ۴.۶ میلیگرم در دسیلیتر باشد. برای بیماران دیالیزی، این میزان باید در محدوده ۳.۰ تا ۵.۵ میلیگرم در دسیلیتر یا تا حد ممکن نزدیک به مقدار مرجع آزمایشگاه حفظ شود.
محدوده هدف KDOQI برای سطح کلسیم بین ۸.۴ تا ۱۰.۲ میلیگرم در دسیلیتر تعیین شده است. اگر سطح کلسیم بالاتر از ۱۰.۲ باشد، ممکن است نیاز به تغییر در رژیم غذایی، تنظیم مصرف داروهای کلسیمدار یا کاهش درمان با ویتامین D وجود داشته باشد.
بهترین زمان مصرف قرص کلسیم
زمان مناسب مصرف قرص کلسیم به نوع مکمل مصرفی بستگی دارد. دو نوع رایج مکملهای کلسیم، کربنات کلسیم و سیترات کلسیم هستند که هرکدام نحوه مصرف خاص خود را دارند.
- کربنات کلسیم بهتر است همراه با غذا یا بلافاصله پس از آن مصرف شود، زیرا ترشح اسید معده هنگام هضم غذا موجب افزایش جذب این نوع کلسیم میگردد.
- در مقابل، سیترات کلسیم و سایر مکملهای مشابه مانند لاکتات کلسیم و گلوکونات کلسیم نیازی به حضور غذا برای جذب ندارند و در هر ساعت از شبانهروز میتوان آنها را مصرف کرد.
در صورتی که مکمل کلسیم همراه با ویتامین D باشد، لازم است طبق دستور پزشک و بهصورت روزانه در ساعت مشخص استفاده شود و معمولاً مصرف آن با آب و ترجیحاً همراه غذا یا تا یک ساعت پس از صرف غذا توصیه میشود.
در راستای عوارض قرص کلسیم برای کلیه و بهترین زمان مصرف آن باید توجه داشت که مکملهای کلسیم باید با فاصله زمانی مناسب از داروهای دیگر خوراکی مصرف شوند. برای اطمینان از زمانبندی صحیح، لازم است با تیم درمانی مشورت شود.
عوارض قرص کلسیم برای کلیه
مصرف بیش از اندازه مکملهای کلسیم میتواند باعث بروز مشکلاتی برای کلیهها شود، بهویژه زمانی که بدون تجویز پزشک مصرف شوند. یکی از خطرات مصرف زیاد کلسیم، افزایش کلسیم خون است که در برخی موارد منجر به سندرم قلیایی کلسیم میشود، این وضعیت میتواند با بالا رفتن فشار خون و در نهایت نارسایی کلیه همراه باشد.
یکی دیگر از عوارض مهم قرص کلسیم، افزایش خطر ایجاد سنگ کلیه است. کلسیم اضافی ناشی از مکملها ممکن است در رگها رسوب کند و به سفت شدن کلیهها و رگهای خونی منجر شود. همچنین این نوع رسوبات میتوانند خطر حملات قلبی را افزایش دهند.
در برخی مطالعات نیز در مورد گفته شده که مصرف دوز بالای ویتامین C (بیشتر از ۲۰۰۰ میلیگرم در روز) باعث تولید اگزالات در بدن میشود. این ترکیب از طریق ادرار دفع شده و ممکن است در کلیهها تجمع پیدا کند و در نهایت منجر به سنگسازی شود. در نتیجه، این وضعیت میتواند مشکلات کلیوی را تشدید کند.
علاوه بر آن، مصرف کلسیم در قالب مکمل ممکن است باعث یبوست، دلدرد و تکرر ادرار شود. برخی افراد نیز از درد کلیه بعد از مصرف قرص کلسیم شکایت داشتهاند.
از سوی دیگر، مطالعاتی که بر تأثیر نوع مکملهای کلسیم تمرکز داشتند، نشان دادهاند که مصرف مکملهای کربنات کلسیم در کنار وعده غذایی میتواند میزان اگزالات ادراری را کاهش دهد، اما مصرف آن قبل از خواب باعث افزایش دفع کلسیم شده و تأثیری بر اگزالات ندارد. همچنین در راستای عوارض قرص کلسیم برای کلیه مشخص شده است که سیترات کلسیم نسبت به سایر اشکال کلسیم برای افرادی که در معرض خطر سنگ کلیه هستند، مناسبتر است. چراکه موجب افزایش دفع سیترات از ادرار میشود و در نتیجه از تشکیل کریستالهای کلسیم اگزالاتی جلوگیری میکند. در نهایت، مصرف هر نوع مکمل کلسیم بدون نظارت پزشک میتواند برای بیماران کلیوی خطرناک باشد.
منابع غذایی حاوی کلسیم
کلسیم بهطور طبیعی در لبنیاتی مانند شیر، پنیر و ماست وجود دارد. با این حال، این گروه از مواد غذایی دارای فسفر بالایی هستند و برای افرادی که به دلیل بیماری کلیوی نیاز به رژیم غذایی کمفسفر دارند، گزینه مناسبی محسوب نمیشوند. در صورتی که سطح کلسیم فرد پایین یا بالا باشد، متخصص تغذیه توصیههای لازم برای افزودن یا حذف برخی مواد غذایی از رژیم غذایی را ارائه میدهد.
برچسبهای تغذیهای روی مواد غذایی اغلب اطلاعاتی در مورد مقدار کلسیم ندارند و نبود این اطلاعات به معنی بدون کلسیم بودن آن ماده غذایی نیست. از آنجا که ارائه مقدار کلسیم در برچسبها الزامی نیست، مشاوره با متخصص تغذیه کلیوی و بررسی ترکیبات نوشتهشده روی بستهبندی مواد غذایی میتواند به شناسایی منابع کلسیم کمک کند.
برخی از مواد غذایی فرآوریشده یا بستهبندیشده مانند غلات صبحانه، بیسکوییتها، نانها، نوشیدنیهای پودری، آبمیوهها و شیرهای جایگزین مثل شیر سویا یا شیر بادام، ممکن است حاوی کلسیم افزوده باشند. علاوه بر لبنیات، خوراکیهایی مانند ریواس، اسفناج، ساردین و ماهی سالمون کنسروی که با استخوان مصرف میشوند نیز بهطور طبیعی دارای کلسیم هستند. بسیاری از این غذاها نیز دارای فسفر بالا هستند و ممکن است برای رژیم غذایی بیماران کلیوی مناسب نباشند، بنابراین باید طبق نظر پزشک و متخصص تغذیه مصرف شوند.
درست است که عوارض قرص کلسیم برای کلیه مشخص شده است اما این ماده برای بدن ضروری است و از آنجا که بدن انسان قادر به تولید کلسیم نیست، دریافت آن از منابع غذایی ضروری است. برای جذب مناسب کلسیم، بدن به ویتامین D نیز نیاز دارد. برخی غذاها مانند ماهی سالمون کنسروی با استخوان و زرده تخممرغ به مقدار کمی حاوی ویتامین D هستند. علاوه بر آن، منابع ویتامین D شامل غذاهای غنیشده و همچنین نور آفتاب نیز هستند. مقدار توصیهشده روزانه ویتامین D برای بیشتر بزرگسالان ۶۰۰ واحد بینالمللی (۱۵ میکروگرم) است.
دیگر خطرات مصرف بیشازحد کلسیم
در متن بالا اشاره کردیم که مصرف بیش از حد کلسیم میتواند برای کلیهها خطرناک باشد و منجر به ایجاد سنگ کلیه شود. چراکه کلسیم اضافی از طریق ادرار دفع میشود و در کلیهها تجمع پیدا میکند. اما این تنها خطر نیست. اگرچه کلسیم برای سلامت استخوانها ضروری است و بهویژه در زنان پس از یائسگی اهمیت دارد، اما مصرف بیشازحد آن فایدهای ندارد و ممکن است عوارضی ایجاد کند.
بدن تنها توانایی جذب حدود ۶۰۰ میلیگرم کلسیم در هر وعده را دارد. دریافت مقدار بیشتر از این مقدار در یک نوبت، به جای جذب، میتواند باعث تجمع کلسیم در خون شود. مطالعات اخیر نشان دادهاند که این تجمع ممکن است در برخی افراد منجر به رسوب کلسیم در شریانهای کرونری شود که میتواند خطر حمله قلبی را افزایش دهد.
متخصصان تأکید میکنند که بهتر است کلسیم مورد نیاز بدن از طریق مواد غذایی حاوی این ماده تأمین شود تا از بروز این خطرات جلوگیری گردد. در نتیجه باتوجه به وجود عوارض قرص کلسیم برای کلیه و دیگر اعضای بدن، قبل از مصرف مکملهای این ماده غذایی، باید میزان دریافتی روزانه از طریق غذا برآورد شود و تنها در صورت نیاز، آن هم با دوز محدود، از مکمل استفاده شود. چراکه گاهی ممکن است تنها ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیگرم کلسیم اضافه نیاز باشد و حتی این مقدار نیز هر روز ضروری نباشد.
چگونه مقدار مورد نیاز کلسیم روزانه را محاسبه کنیم؟
برای محاسبه نیاز روزانه، ابتدا باید میزان کلسیمی که از طریق مواد غذایی دریافت میکنید را تخمین بزنید. مثلاً یک لیوان شیر حدود ۳۰۰ میلیگرم کلسیم دارد، یک ظرف ماست نیز بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم تأمین میکند و چند تکه پنیر نیز میتواند ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم دیگر به این مقدار اضافه کند. برای بیشتر بزرگسالان سالم زیر ۵۰ سال، همین میزان کلسیم غذایی برای سلامت استخوانها کافی است.
اگر لبنیات مصرف نمیکنید، مواد غذایی دیگری مانند سبزیجاتی مثل بروکلی و برگ شلغم، میوههایی مانند پرتقال و انجیر و همچنین سالمون و ساردین کنسروی، وجود دارند که کلسیم دارند. غلات صبحانه و شیرهای گیاهی مانند شیر سویا نیز اغلب با کلسیم و ویتامین D غنی شدهاند. در نهایت، پس از محاسبه میزان کلسیم دریافتی از غذا، بررسی کنید که آیا نیاز به مکمل دارید یا نه.
جمعبندی
با وجود فواید کلسیم برای حفظ سلامت استخوانها، مصرف بیرویه آن، بهویژه به صورت مکمل، ممکن است پیامدهای جدی برای سلامت کلیهها و سایر اندامها داشته باشد. بهویژه افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی باید با دقت و تحت نظر پزشک، مقدار کلسیم مصرفی خود را تنظیم کنند. باتوجه به عوارض قرص کلسیم برای کلیه و دیگر اعضای بدن، بررسی سطح کلسیم و فسفر خون، انتخاب نوع مناسب مکمل، توجه به زمان مصرف و دریافت کلسیم از منابع غذایی ایمن، از جمله نکات ضروری در مصرف آگاهانه این ماده حیاتی است. برای کسب اطلاعات بیشتر و انتخاب آگاهانه محصولات سلامت، میتوانید به سامانه اطلاعرسانی نسخه اول مراجعه کنید.
سوالات متداول
۱. آیا مصرف زیاد قرص کلسیم باعث آسیب به کلیه میشود؟
بله، مصرف بیرویه قرص کلسیم ممکن است منجر به سنگ کلیه، رسوب در رگها و حتی نارسایی کلیه شود.
۲. بیماران کلیوی روزانه چقدر کلسیم میتوانند مصرف کنند؟
بر اساس دستورالعمل KDOQI، مجموع کلسیم دریافتی این بیماران نباید از ۲۰۰۰ میلیگرم در روز بیشتر شود.
۳. بهترین زمان مصرف قرص کلسیم چه زمانی است؟
کربنات کلسیم بهتر است با غذا مصرف شود، اما سیترات کلسیم را میتوان در هر زمان از روز مصرف کرد.
